Er is heel wat te doen rondom ‘lezen’. Mensen lezen geen boeken meer, ze luisteren ze voornamelijk nog. Tieners kunnen zelfs niet meer lezen, ja, zelfs schrijven is niet meer in de mode. En dan bedoel ik niet met een pen op papier, maar gewoon op de pc. Je geeft AI een opdracht en die scheidt een tekst af. Klaar. Om zelf te kunnen schrijven heb je taalkennis nodig en voorbeelden om te zien hoe anderen dat al 8000 jaar deden. Maar onderwijs in de vakken waar je dat zou kunnen leren is op school een aflopende zaak. Ik overdrijf natuurlijk, maar er zijn genoeg tekenen dat de jongste generaties, getooid met welke letter dan ook, er geen zin meer in hebben. Ze hebben andere belangstellingen en kijken voornamelijk op schermpjes waar ze luidkeels worden onderhouden over wat cool is. En wat je moet aanschaffen om ook cool te zijn.
Laten we echter niet het hoofd schudden over de generatie van mijn kleinkinderen; we kunnen er zelf ook wat van. De ouwe witte mensen (en, wie weet, ook de ouwe gekleurde) hebben ook moeite met schrijven, maar vooral met lezen. Niet iedereen is in de wieg gelegd om zijn gedachten op papier of beeldscherm te uiten. Gelukkig maar, want dan zou het boekenaanbod (hoewel afnemend) nog groter worden en niet meer in de nog aanwezige boekhandels passen. De printing-on-demand uitgevers zouden nog dikkere catalogi hebben, waar je nog moeilijker doorheen scrolt om iets fatsoenlijks te lezen te vinden. Maar dat is lezen van de lange adem: pagina’s lange fictie of non-fictie. Het is maar weinigen gegeven daar zo onderhoudend over te schrijven, zodat het ook nog wat oplevert.
Er zijn echter nog steeds genoeg social media waarop of -in iedereen zijn of haar gedachten en meningen kwijt kan in een paar pakkende zinnetjes. Met de bedoeling dat die worden gelezen en dat er anderen zijn die er een reactie op willen geven, zodat je te weten komt of er mensen zijn die op jouw golflengte zitten. En dan maar hopen dat je niet afgebrand, bedreigd of uitgescholden wordt. Het uitlokken daarvan schijnt zelfs een ‘verdienmodel’ te zijn. Maar dat bedoel ik allemaal niet.
Ik heb in het recente verleden, zo sinds 2016, hele series historisch georiënteerde blogs geschreven. Daar kwam eigenlijk nooit veel reactie op, behalve van familie, vrienden en kennissen. En die was meestal positief. Tijdens het schrijven van mijn blogs op de website Krisis in Krispijn vroeg ik bijvoorbeeld op de Facebook-groepen gewijd aan Oud-Dordrecht of Oud-Dubbeldam of er mensen waren die herinneringen hadden aan het leven in de wijken en buurten bezuiden de spoorlijn in Dordrecht. Daar kwam veel respons op, maar niet de reacties waarop ik hoopte.
De meeste mensen vertelden me dat ze in die en die straat hadden gewoond en dat het er altijd heel gezellig was. Waarop dan weer iemand vroeg op welk nummer die persoon had gewoond en of die opoe zus en zo nog had gekend. Dan ontspon zich een hele discussie over het huisnummer. Of over wie daarnaast woonde. Als het over een winkel ging, noemden mensen bijvoorbeeld ook nog de locatie waar die winkel naar toe was verhuisd, en wie er in die winkel werkten. Die mensen reageerden dan weer met de mededeling dat de winkel, die buiten onze buurt dus, altijd zo gezellig was. Ik ben daar toen maar mee gestopt, want behalve dat ze vertelden dat de groenteboer met paard en wagen langs kwam (daar waren foto’s van) en dat iedereen arm was, maar dat er grote sociale controle was, kwam ik zo goed als niks te weten over het leven in de buurt.
Nog onlangs had ik om een andere reden een vraag gesteld op de Oud-Dordrecht groep over de eigenaardige inrichting van een bekende winkel bij ons om de hoek. En of iemand daar iets over wist. Prompt kwamen er posts over dat het zo’n goede winkel was en dat ze alles hadden, of dat ze ernaast hadden gewoond, dat ze in de klas hadden gezeten met de zoon van de eigenaar. Wat men vond van die volstrekt unieke inrichting werd niet genoemd, ondanks dat ik enkele keren onder zo’n post zetten dat ik dat niet had gevraagd.
Na een paar dagen heb ik er tussen al die niet terzake doende antwoorden nog een wat uitgebreidere beschrijving van die winkel in gezet. De eerste reactie was dat die mensen in de winkel alles van sloten en deurbeslag wisten. En zo ging het gewoon door. Er was slechts één lezer die ironisch opmerkte dat er niemand was die op mijn vraag inging. Hijzelf kende die winkel niet. Ik heb het toen maar opgegeven.
Maar waar ligt dat aan? Wat voor mechanisme is dit? Men gaat niet in op de vraag en verzandt in nostalgie. Kan men niet lezen? Is men verleerd een vraag op een, wat je mag verwachten, normale manier te beantwoorden? Ik vermoed dat de meesten van hen mijn leeftijdsgenoten, of wat jonger, waren: de vragen gingen over de wijk tussen de jaren 50 en 90. Wat is er met hen gebeurd? Is er ergens een knopje omgezet? Wie het weet, of iets vermoedt, mag hieronder reageren.
Zoals je zelf al correct vermoedt is het pure nostalgie die hen verhindert rechtstreeks op de vraag te antwoorden. Ze weten het specifieke antwoord op de vraag niet, maar kennen wel de algemene context, en vooral hoe zij die context ervaarden. Dus beginnen ze daarover. Ik ben op facebook als Bruggeling ook lid van enkele groepen en pagina’s die over het verleden van de stad gaan. Daar zie je dikwijls net hetzelfde gebeuren. Blijkt dus normaal te zijn. Niks om je zorgen over te maken. Je mag al blij zijn dat je posts gelezen worden.
Dank Joris, maar ik maak me daar wel zorgen over. Ook jij beantwoordt mijn vraag niet: hoe komt het dat de gemiddelde reageerder de duidelijk gestelde vraag niet beantwoordt, maar met iets heel anders komt? Ik vind dat niet normaal en heb me er, ook op en in andere media nooit bij neegelegd. Maar ik ben bang dat het niet meer goed komt.
Ik denk dat het te maken heeft met doorgeschoten egocentrisme, verregaande individualisering en narcisme. De lezende persoon is wellicht verleerd te beseffen dat communicatie, relatie en verbinding belangrijker zijn dan te bewerkstelligen dat hij of zij de hoofdpersoon is in de eigen geschapen film waarin alles gezien wordt als decor en iedereen als figurant. Er is maar één hoofdrolspeler en één regisseur en dat is die lezer in kwestie zelf. Zoiets.
Als uw conclusie klopt, meneer Lachnit, dan is dit fenomeen een onrustbarende ontwikkeling. We zien inderdaad overal een toename van een narcistisch hedonisme die me grote zorgen baart. Dat het zich ook op dit niveau afspeelt is des te erger.
Tja, minder zal daarmee niet worden en er is maar één plek waar we wat te vertellen hebben en dat is in ons zelf. Ik kan me nog goed herinneren dat een jaar of 20 geleden steeds hetzelfde nieuwjaarsvoornemen was: ‘Meer leuke dingen doen!’ Nou, dan weet je wel waar naartoe het gaat. Gegaan is. En nog gaan zal. Laten we er alsjeblieft niet onze hopelijk ruime blik door laten verduisteren.