Één van de eerste dingen die je leert bij een studie geschiedenis is dat je je niet moet laten verleiden om uitspraken over de toekomst te doen. Vandaar dat die tegeltjeswijsheid hierboven zo fout is. Hij suggereert namelijk dat je van het verleden zo veel kunt leren, dat je de toekomst onbezorgd op je af kunt laten komen. Men gelooft namelijk nog steeds in het oude cliché: “Wie de geschiedenis niet kent is gedoemd ze te herhalen.” Dat is een uitspraak van de Amerikaans-Spaanse filosoof George Santayana (1863-1952) die hij deed in één van zijn geleerde werken (1905). Dikwijls wordt de uitspraak ook toegeschreven aan Sir Winston Churchill (1874-1965), die iets dergelijks heeft gezegd na afloop van de laatste wereldoorlog (1948). Of hij het van Santayana had is niet bekend, maar hij wordt in ieder geval net zoveel geciteerd.
Omdat men toen hartgrondig zei: dat nooit weer!!! komt het over alsof Churchill er een hard hoofd in had dat die vrome wens waarheid zou worden. Hij dacht namelijk dat mensen inderdaad kort van geheugen en begrip waren en hij kreeg gelijk. Twee jaar later begon de Koreaanse oorlog. De Nederlanders waren er zelfs al eerder bij. Al in 1947 waren ze in ‘hun’ Indië aan het vechten tegen Soekarno, die de kolonisten kwijt wilde. Maar hetzelfde was al na de eerste wereldoorlog gezegd en kijk eens wat daarna gebeurde.
Het cliché is natuurlijk ook niet waar, want het verleden kan zich niet herhalen: de omstandigheden waaronder gebeurtenissen plaatsvinden zijn nooit identiek, er zijn nieuwe generaties mensen die in niets lijken op die van toen, behalve dat het mensen zijn, en de wereld is inmiddels onherkenbaar veranderd, onder andere doordat zo’n gebeurtenis (en vele andere) in het verleden heeft plaatsgevonden. Vandaar dat je ook niet gedoemd bent om haar te herhalen. Tenminste nooit exact.
Kijk dan nog eens naar de lynching van Jan en Kees de Witt op 20 augustus 1672 in Den Haag. Denkt men echt dat zoiets nu in onze constitutionele monarchie weer plaats zou kunnen vinden? Dat Engeland, Frankrijk en de bisschoppen van Munster en Keulen onze verzwakte reddeloze republiek bedreigden, de regering radeloos was en zijn eigen leiders liet vallen en dat de Oranjes de redeloze bevolking ophitsten om die leiders op te ruimen om zelf weer aan het roer te kunnen staan. Je gelooft toch niet echt dat de Russen hier straks Rotterdam nog een keer komen bombarderen? Dat het klootjesvolk met de prinsenvlag de straat op gaat om Jetten en Yesilgöz een kopje kleiner te maken? Nou ja… misschien een verkeerd voorbeeld; dat had natuurlijk een andere oorzaak. En dan als klap op de vuurpijl Willem Alexander tot absoluut vorst maken?
Je kunt die gebeurtenis in 1672 natuurlijk niet met 1940-45 en andere historische rampen vergelijken. De herdenking op de Visbrug met zijn beperkte opkomst van het groepje mensen dat daar jaarlijks bij staat, de nogal krakemikkige organisatie ervan en het eerst moeten opruimen van de fietsenstalling voor het er een beetje uitziet, zorgen er in hun knulligheid ook voor dat het in Dordrecht niet gauw uit de hand zal lopen. Maar dat de dood van Jan en Kees de Witt, destijds, een “verbinding met het heden” zou hebben is onzin. Lees eens over de Nederlandse geschiedenis. En dat we door deze herdenking ons moeten realiseren dat “democratie, tolerantie en de Ware Vrijheid […] niet vanzelfsprekend” zijn kan je er ook niet uit concluderen. De mensen wisten toen niet eens wat democratie was en de Calvinistische dominees hadden de tolerantie vakkundig de kop ingedrukt. En ik heb trouwens geen idee wat de ‘Ware Vrijheid’ is.
Ik denk dat je ook op moet passen met dergelijke ‘herdenkingen’ want voor je het weet kaapt één of andere fascistoïde groep hem en krijgen we spandoeken en prinsenvlaggen in de binnenstad. En dan niet zeggen: komkom Henk, zo’n vaart zal het niet lopen. Kijk dan maar eens om je heen over onze grenzen en huiver. Zie dit echter niet als een voorspelling, maar als een waarschuwing tegen het foute denkbeeld dat dergelijke evenementjes onschuldig zijn. Zoveel heb ik wel van de geschiedenis geleerd.